「一」Nhất. Đây là chỗ cần đặc biệt cẩn thận, vì chữ 一 rất dễ khiến người học Phật lập tức nghĩ đến “Một Tâm”. Có một sự cộng hưởng rất đẹp, nhưng nếu đồng nhất ngay thì sẽ đi quá xa văn bản.
Bài 8: — 「道生一，一生二，二生三，三生萬物」
Nguyên văn Đạo Đức Kinh, chương 42:
道生一，一生二，二生三，三生萬物。
Đạo sinh Nhất, Nhất sinh Nhị, Nhị sinh Tam, Tam sinh Vạn vật.
Dịch
Đạo sinh Một; Một sinh Hai; Hai sinh Ba; Ba sinh muôn vật.
Đây là một trong những câu nổi tiếng nhất của Lão Tử.
1. 一 Nhất có phải là “Một bản thể” không
Chưa hẳn
Đây là điều đầu tiên cần giữ.
Nếu đọc:
Đạo → Một → Hai → Ba → Vạn vật
theo kiểu:
Đạo tạo ra một vật tên là “Một”,
thì ta đã biến tư tưởng Lão Tử thành một hệ thống sáng tạo luận rất giống một chuỗi nguyên nhân–kết quả.
Nhưng Đạo Đức Kinh không nhất thiết muốn nói như vậy.
— Nhất có thể được hiểu như:
trạng thái thống nhất nguyên sơ, trước khi phân chia thành các cực đối đãi.
Vì vậy:
一 → 二
có thể đọc như:
Nhất → Nhị
tức:
một thể thống nhất → bắt đầu xuất hiện tính đối đãi.
2. 「二」— Nhị
Hai thường được liên hệ với:
陰 — Âm
陽 — Dương
hoặc rộng hơn:
đối lập, tương phản, sai biệt.
Chương 42 tiếp tục:
萬物負陰而抱陽，沖氣以為和。
Vạn vật phụ Âm nhi bão Dương, xung khí dĩ vi hòa.
Dịch:
Muôn vật cõng Âm, ôm Dương, xung khí làm nên sự hòa.
Đây là một câu cực kỳ quan trọng.
Vạn vật không phải là một cực.
Trong mỗi vật đã có:
Âm + Dương.
Và cái làm cho chúng:
和 — hòa
là:
沖氣 — xung khí.
3. 三」— Tam
Đây là chữ khó nhất.
三 không nhất thiết chỉ đơn giản là:
1 + 2 = 3.
Nó có thể biểu thị:
sự tương tác của hai cực tạo thành một trạng thái thứ ba, nhờ đó vạn vật phát sinh.
Có thể hình dung:
Nhất
↓
Nhị — hai cực
↓
Tam — sự hòa hợp/vận hành của hai cực
↓
Vạn vật
Đây là cách đọc có ích để hiểu câu:
二生三，三生萬物.
4. Bây giờ hãy nhìn lại 「有無」
Ta đã học ở bước 5:
有無相資而立
Hữu và Vô nương nhau mà thành lập.
Bây giờ:
一生二
lại cho thấy:
Nhất → Nhị.
Tức là:
từ cái chưa phân chia → xuất hiện phân biệt.
Nhưng Lão Tử không dừng ở phân biệt.
Ông nói:
二生三
Hai lại sinh Ba.
Và:
三生萬物
Ba lại sinh muôn vật.
Cho nên phân biệt không phải sai lầm cần tiêu diệt.
Đây là một điểm rất đáng chú ý.
5. Đây là chỗ có thể đặt cạnh Thiên Thai
Bà từng nói:
Căn trần thức chính là Tánh khởi.
Nếu nhìn theo Thiên Thai:
một pháp hiện tiền có thể được quán thành:
Không — Giả — Trung.
Không phải:
trước tiên có một “Không”,
rồi sau đó mới có “Giả”,
rồi sau đó mới tìm “Trung”.
Mà:
ba phương diện cùng viên dung ngay nơi một pháp.
Còn Lão Tử:
一 → 二 → 三 → 萬物
có vẻ như một quá trình phát sinh.
Đây là khác biệt rất quan trọng.
6. Vì vậy không nên nói 「一 = Tâm」
Bà từng nói:
“Chữ Nhất có thể hiểu là vạn pháp quy về Một. Một đó là Tâm.”
Đây là một cách diễn giải rất đẹp trong phạm vi Phật giáo, nhưng nếu hỏi:
“Lão Tử có nói 一 chính là Tâm không?”
thì tôi sẽ trả lời:
Không nên khẳng định như vậy.
Trong Đạo Đức Kinh, 一 không được định nghĩa rõ ràng như:
一心 — Nhất tâm
theo nghĩa Thiên Thai.
7. Nhưng tại sao người học Thiên Thai lại dễ thấy 「一」 rất quen?
Vì Thiên Thai có:
一心三觀 — Nhất tâm tam quán.
一心 — Nhất tâm
là một tâm mà viên dung:
Không
Giả
Trung.
Còn Lão Tử có:
一生二，二生三。
Cả hai đều dùng: 一 để diễn đạt một tính thống nhất trước sự phân biệt.
Nhưng cấu trúc khác nhau:
一 → 二 → 三 → 萬物
mang tính vũ trụ luận / sinh thành luận.
一心 → 三觀
mang tính quán chiếu / tu chứng.
Đây là một khác biệt rất lớn.
8. Nhưng Huyền Tông đọc 「一」 như thế nào?
Đây mới là phần chúng ta quan tâm.
Huyền Tông chú giải:
一者，天地未分，元氣混而為一。
Hán-Việt:
Nhất giả, thiên địa vị phân, nguyên khí hỗn nhi vi nhất.
Dịch:
Nhất là khi trời đất chưa phân chia, nguyên khí còn hỗn hợp làm một.
Điều này cho thấy: 一trong cách đọc của Huyền Tông có liên hệ với:
元氣 — nguyên khí.
Nó không phải trực tiếp là “Tâm” theo nghĩa Phật giáo.
Đây là một điểm phân biệt rất quan trọng.
9. 「元氣」— Nguyên khí
元氣 — Nguyên khí
Vậy Huyền Tông đang đọc: 一 theo hướng:
nguyên khí chưa phân chia.
Sau đó:
thiên địa phân,
Âm Dương hiện,
vạn vật sinh.
Đây là vũ trụ luận Đạo giáo, không phải học thuyết Duyên khởi của Phật giáo.
10. Nhưng có một điểm rất thú vị
Nếu:
一 = trạng thái chưa phân
thì khi:
一生二
sự phân biệt xuất hiện.
Nhưng vạn vật vẫn:
負陰而抱陽
tức:
Âm và Dương không thể tách rời.
Vậy cái “Hai” vẫn không phá mất cái “Một” hoàn toàn.
Đây là một cấu trúc rất đáng chú ý:
Một → Hai
nhưng:
Hai vẫn vận hành trong một toàn thể.
11. Bây giờ ta có thể hiểu “Trung” theo một cách khác
Lão Tử không nói:
中 — Trung
ở đây.
Ông nói:
和 — Hòa.
沖氣以為和
Xung khí dĩ vi hòa.
Tức:
sự vận hành giữa hai cực tạo thành Hòa.
Cho nên nếu người đọc Thiên Thai thấy:
Trung đạo
thì có thể cảm nhận một nét tương ứng:
không tiêu diệt hai cực, mà thấy sự viên dung của chúng.
Nhưng thuật ngữ Đạo giáo ở đây là:
和 — Hòa
chứ không phải:
中 — Trung.
12. Điều này rất gần với điều bà đang nói về “Tánh khởi”.
Bà không nói:
Tánh nằm yên một chỗ.
Bà nói:
Tánh khởi.
Tức cái được gọi là Tánh hiện khởi thành pháp.
Nếu đặt cạnh Lão Tử:
道生一 → 一生二 → 二生三 → 三生萬物
ta thấy một nhịp tư duy:
cái sâu kín → phát khởi → phân biệt → hiện thành vạn vật.
Nhưng một lần nữa:
“Đạo sinh vạn vật” không phải “Tánh khởi” của Thiên Thai.
Chúng ta chỉ đang thấy một điểm cộng hưởng về cách tư duy từ cái căn nguyên đến cái hiện khởi.
13. Và đây là chỗ Huyền Tông càng thú vị
Ông không dừng ở: 一mà tiếp tục giải thích sự phát sinh thành:
天地 — thiên địa
陰陽 — âm dương
萬物 — vạn vật.
Tức là:
Bản → Dụng
mà chúng ta đã học ở bước 5, bây giờ trở thành:
Nhất → Nhị → Tam → Vạn vật.
Đây là sự triển khai của cái Bản thành hiện tượng, chứ không phải cái Bản bị bỏ lại phía sau.
14. Hãy nối 8 bước lại
Bây giờ toàn bộ mạch đã rõ hơn:
Cái căn nguyên không thể nói hết bằng lời.
Không cưỡng tác.
Không thể nắm bắt.
Không dừng ở một cực, cũng không chấp ngay cả “Huyền”.
Phương diện căn nguyên vi diệu.
Bản không tách khỏi Dụng.
Quán Diệu và quán Kiếu.
Cái thống nhất trước khi phân thành Nhị, Tam và vạn vật.
Và từ đây ta chuẩn bị bước vào một chữ mà tôi nghĩ sẽ đặc biệt hợp với cách bà đang suy nghĩ:
和 — Hòa.
Bài 9 — 「沖氣以為和」
Câu:
萬物負陰而抱陽，沖氣以為和。
Vạn vật phụ Âm nhi bão Dương, xung khí dĩ vi hòa.
là nơi Lão Tử cho thấy hai cực không cần bị tiêu diệt để đạt đến Hòa.
Đây là chỗ chúng ta có thể đặt rất cẩn thận bên cạnh:
Tức Không, tức Giả, tức Trung
và hỏi một câu rất hay:
“Hòa” của Lão Tử có phải là “Trung” của Thiên Thai không?
Tôi nghĩ câu trả lời sẽ là không hoàn toàn, nhưng lý do vì sao không mới thật sự đáng học.
Bình Luận Bài Viết