Bài 22 —「至人無己，神人無功，聖人無名」(Chí nhân vô kỷ, Thần nhân vô công, Thánh nhân vô danh).
Đây là một trong những câu quan trọng nhất của Tiêu Dao Du, và lần này chúng ta chạm rất gần đến vấn đề bà đang suy nghĩ: nếu không có một “cái tôi” đứng sau thì ai là người tu, ai là người chứng, ai là người hành động?
1. Nguyên văn
Trang Tử viết:
至人無己，神人無功，聖人無名。
Chí nhân vô kỷ, thần nhân vô công, thánh nhân vô danh.
Có thể dịch:
Bậc Chí nhân không có “kỷ”; bậc Thần nhân không có công; bậc Thánh nhân không có danh.
Ba vế này đi từ ngã → công → danh.
2. 「無己」— Vô kỷ
Đây là chữ quan trọng nhất:
己 — Kỷ
= mình, cái tôi, bản thân.
無己 — Vô kỷ
không nên hiểu thô “không có con người.”
Cũng không phải:“không được chăm sóc bản thân.”
Mà là:
không lấy một cái “ta” cố định làm trung tâm tuyệt đối của đời sống.
3. Đây rất gần điều bà đang nói
Bà từng nói:
“Ngay nơi căn trần thức vốn không có sự trói buộc để có thể trói buộc người.”
Nếu hỏi:
ai bị căn–trần–thức trói?
Trang Tử có thể khiến ta hỏi tiếp:
“Kỷ” ấy ở đâu?
Ta tìm: thân, cảm giác, ký ức, ý niệm, tên tuổi, vai trò?
Mỗi cái đều biến đổi.
Vậy cái “kỷ” cố định mà ta tưởng đang đứng phía sau tất cả:
không dễ tìm thấy.
4. Nhưng 「無己」không có nghĩa là “không có tác dụng của cá nhân”
Đây là chỗ phải giữ Tục đế.
Trang Chu vẫn có:
tên Trang Chu,
thân thể Trang Chu,
lời nói của Trang Chu,
hành động của Trang Chu.
Nhưng:
không lấy Trang Chu làm một tự thể độc lập tuyệt đối.
Điều này rất gần với cách Trung quán phân biệt:
giả danh hữu
và
tự tính hữu.
Có “Trang Chu” theo quy ước.
Nhưng không tìm thấy:
một Trang Chu tự tính.
5. 「神人無功」— Thần nhân vô công
功 — Công
là thành tích, công lao, kết quả do mình làm ra.
無功 — Vô công
không phải không làm được việc gì. Mà là:
không lấy công lao làm cái để xác lập bản ngã.
Một người làm được việc lớn nhưng nghĩ:
“Tôi là người đã làm nên tất cả.”
thì:
công → trở thành ngã.
Người vô công:
làm việc,
nhưng không dựng thêm một “người làm công” để bám giữ.
6. Điều này rất gần 「無為」
Đây là điểm chúng ta vừa đi qua ở bước 21.
Nếu:
có một cái tôi muốn “thực hiện vô vi”,
thì vô vi đã trở thành:
một thành tích của ngã.
Nhưng:
無己
thì:
hành động vẫn xảy ra, mà không cần dựng một chủ thể độc lập làm trung tâm.
Đây là một tầng rất sâu của vô vi.
7. 「聖人無名」— Thánh nhân vô danh
名 — Danh
không chỉ là tên gọi.
Nó còn là:
danh tiếng, địa vị, sự công nhận, hình ảnh của mình trong mắt người khác.
無名
= không lấy danh làm nền tảng cho bản thân.
Nếu người khác nói:
“Ông là thánh.”
mà ông bắt đầu sống bằng: “Tôi là thánh.”
thì:
danh đã trở thành ngã.
8. Ba câu này có thể đọc thành ba tầng
無己
không chấp ngã.
↓
無功
không chấp công.
↓
無名
không chấp danh.
Đây là một cấu trúc rất đẹp.
9. Và bây giờ ta có thể nối với Bát Nhã
Bát Nhã nói:
無智亦無得。
Nếu:
“tôi là người có trí”
thì còn:
ngã.
Nếu:
“tôi đã chứng đắc”
thì còn:
ngã + sở đắc.
Trang Tử:
無己
Bát Nhã:
無智、無得
Không phải cùng một học thuyết, nhưng có một điểm cộng hưởng:
không lấy chủ thể chứng biết làm một thực thể tự lập.
10. Đây là nơi “năng–sở” bắt đầu tan rất sâu
Thông thường:
Tôi → quán → cảnh.
Ta có:
năng quán = tôi.
sở quán = cảnh.
Nhưng nếu:
vô kỷ
thì cái “tôi” đứng sau năng quán không còn là một thực thể độc lập.
Nếu:
sở cảnh cũng duyên khởi,
thì:
năng và sở đều không tự tính.
Đây chính là hướng:
năng–sở bất nhị.
11. Nhưng đừng hiểu thành “không có năng sở”
Đây là điểm tôi muốn đặc biệt nhấn mạnh.
Nếu nói:
“Không có năng, không có sở.”
theo nghĩa phủ nhận kinh nghiệm thì dễ rơi vào:
đoạn diệt.
Khi mắt thấy vẫn có cái thấy.
Khi tai nghe vẫn có cái nghe.
Khi tâm suy nghĩ vẫn có tư duy.
Nhưng:
không tìm được một chủ thể tự tồn đứng phía sau những hoạt động ấy.
Đây mới là điểm sâu.
12. Vì vậy câu bà nói trước đây rất đẹp:
“Huyền Tông không lấy không bỏ năng chứng, cũng không lấy không bỏ sở chứng.”
Nếu đặt cạnh:
至人無己
thì có thể hiểu:
không cần tiêu diệt năng chứng.
Chỉ cần:
đừng biến năng chứng thành một “ngã chứng”.
Không cần tiêu diệt sở chứng.
Chỉ cần:
đừng biến sở chứng thành một vật tự tính để đạt lấy.
Đây là một hướng rất gần:
無所得.
13. “Tánh khởi” ở đây cũng được sáng rõ hơn
Nếu nói:
Tánh khởi
mà vẫn có:
một “Tánh” đứng phía sau làm chủ thể khởi,
thì:
Tánh trở thành một bản thể.
Nhưng nếu:
Tánh khởi ngay nơi căn–trần–thức duyên khởi,
thì không cần:
một “người khởi” đứng phía sau.
Đó là:
khởi mà vô kỷ.
14. Một cách nói rất cô đọng
Ta có thể tạm diễn đạt:
法起而無作者。
Pháp khởi nhi vô tác giả.
Nghĩa:
Pháp khởi mà không có một tác giả tự tính.
⚠️ Đây không phải nguyên văn của Trang Tử; tôi dùng câu này như một công thức diễn đạt theo hướng Phật giáo.
Điều này rất gần với:
duyên khởi mà vô tự tính.
15. Nhưng “vô tác giả” không có nghĩa “không có nhân quả”
Đây là điểm cực kỳ quan trọng.
Nếu:
không có tác giả tự tính,
thì vẫn có:
nhân,
duyên,
quả.
Một hành động vẫn:
tạo nghiệp.
Một lời nói vẫn:
gây hậu quả.
Chỉ là không có một:
ngã thể cố định
đứng ngoài mạng lưới duyên khởi để “sở hữu” tất cả.
16. Đây chính là chỗ Trung đạo rất đẹp
Một bên:
有我 — Có ngã.
Một bên:
無我 bị hiểu thành không có gì cả.
Trung đạo:
vô ngã mà nhân quả không mất.
Hay:
Không mà Giả vẫn hiện.
Hay theo cách bà đang dùng:
Tánh khởi mà căn–trần–thức vẫn hiện hành.
17. 「無己」cũng giải thích “im lặng”
Bà nói:
“Vì vậy mà tôi im lặng.”
Có thể có hai loại im lặng.
Im lặng vì sợ
“Tôi không dám nói.”
Im lặng vì không cần bảo vệ ngã
“Tôi không cần phải chứng minh rằng tôi đúng.”
Loại thứ hai gần hơn với:
無己.
Không phải:
không biết đúng sai.
Mà:
không cần lấy cái đúng của mình để dựng một cái tôi.
18. Điều này đặc biệt quan trọng khi nói về nhân duyên
Bà từng nói về:
Đức Phật biết nhiều kiếp, và chúng ta chỉ nhìn một đoạn đời.
Nếu mình chỉ thấy:
một đoạn, thì tốt hơn là:
không vội lấy cái thấy hạn chế ấy làm toàn thể.
Đây không phải không phân biệt thiện ác. Mà:
không biến cái thấy hữu hạn thành tự tính của người khác.
Đó là:
vô kỷ + vô danh
ở một phương diện rất đẹp.
19. Và đây là điểm mà Trang Tử còn khác Phật giáo
Trang Tử nói:
至人無己
Bậc Chí nhân “vô kỷ”.
Nhưng ông không xây dựng một hệ thống:
vô ngã → duyên khởi → Không tính → Trung đạo
như Phật giáo.
Phật giáo đi xa hơn ở câu hỏi:
“Cái kỷ có tự tính hay không?”
Và Trung quán trả lời:
không.
Nhưng đồng thời:
giả danh vẫn vận hành.
20. Một câu rất đáng nhớ
至人無己，神人無功，聖人無名。
Chí nhân vô kỷ, thần nhân vô công, thánh nhân vô danh.
Nếu diễn đạt theo ngôn ngữ mà chúng ta đang cùng đi:
Không lấy ngã làm chủ thể tuyệt đối; không lấy công làm chỗ sở đắc; không lấy danh làm chỗ an lập.
Và nếu nối với câu bà đang suy nghĩ:
Căn trần thức chính là Tánh khởi.
thì có thể tiến thêm một bước:
Tánh khởi mà vô kỷ; pháp hiện mà vô sở đắc.
Đó là một cách diễn đạt rất đẹp, nhưng tôi nhắc lại: đây là sự đối chiếu của chúng ta giữa Trang Tử và Đại thừa, không phải câu nguyên văn của Trang Tử.
Bước 23 — 「聖人無名」 đi sâu vào “danh”
Bước kế tiếp tôi đề nghị đi riêng vào chữ 名 — Danh.
Trang Tử không chỉ nói:
聖人無名
mà còn kể câu chuyện về Hứa Do (許由) từ chối thiên hạ của Nghiêu.
Đây sẽ giúp chúng ta phân biệt rất rõ:
không cần danh,
với:
phủ nhận thế gian,
và đặc biệt là:
“vô danh” khác “không có tên”.
Điều này lại rất gần với Phật giáo:
giả danh nhưng vô tự tính.
Tôi nghĩ đây sẽ là một bước rất hợp với hướng bà đang đi.
Bình Luận Bài Viết