Bài kệ này của Lê Huy Trứ chỉ có bốn câu, nhưng kết cấu rất chặt chẽ. Nếu đọc theo tiến trình tu chứng của Đại thừa, đặc biệt dưới ánh sáng của Kinh Hoa Nghiêm, Kinh Kim Cang, Kinh Lăng Già và Thiền tông, thì bốn câu là bốn tầng nhận thức đi từ Thể → Dụng → Quán → Chứng.

Pháp thân tự tánh bất diệt sinh,
Phản ảnh đài gương sắc hữu hình.
Giác liễu ảo thân vô nhất vật,
Bản thân tu chứng kiến Như Lai.

1. "Pháp thân tự tánh bất diệt sinh"

Đây là câu mở đầu mang tính bản thể luận.

Có một nghịch lý rất Thiền:

"Bất diệt" nhưng lại "sinh".

Nếu hiểu bằng logic thông thường thì hai chữ này mâu thuẫn.

Nhưng dưới ánh sáng của Bát Nhã thì không.

"Pháp thân" (Dharmakāya) không phải là một vật thể.

Nó là:

• nền tảng của mọi hiện tượng,
• bản tánh thanh tịnh,
• chân như,
• tánh Không.

Nó không sinh vì chưa từng được tạo ra.

Nó không diệt vì chưa từng mất đi.

Nhưng đồng thời,

mọi hiện tượng đều từ đó hiển lộ.

Cho nên tác giả dùng chữ rất hay:

"bất diệt sinh."

Không phải Pháp thân được sinh ra,

mà là:

từ cái bất sinh,
muôn pháp hiện sinh.

Điều này rất gần với câu trong Kinh Hoa Nghiêm:

"Tâm như họa sư năng họa nhất thiết thế gian."

2. "Phản ảnh đài gương sắc hữu hình."

Đây là hình ảnh cực kỳ Thiền.

Gương:

không tạo ra hình.

Gương cũng không giữ hình.

Gương không yêu ghét hình.

Hình đến thì hiện.

Hình đi thì mất.

Nhưng gương vẫn nguyên vẹn.

Ở đây:

Pháp thân
chính là gương.

Thế giới
chỉ là bóng hiện.

Điều đáng chú ý là tác giả không nói:

"thế gian là giả."

Mà nói:

"phản ảnh."

Đó là một từ rất chính xác.

Ảnh có.

Nhưng không có tự tánh.

Giống như:

• cầu vồng,
• mặt trăng dưới nước,
• hình trong gương.

Có thể thấy.

Không thể nắm.

Đó là tinh thần Trung Quán.

3. "Giác liễu ảo thân vô nhất vật"

Đây là điểm xoay của toàn bài.

Từ "ảo thân" rất sâu.

Không chỉ thân xác.

Mà là:

• cái tôi,
• ký ức,
• danh vọng,
• thành công,
• thất bại,
• bản ngã.

Tất cả đều là:

một "ảo thân."

Giác liễu nghĩa là:

thấy tận gốc.

Không phải tin.

Không phải suy luận.

Mà trực nghiệm.

Cho nên mới có:

"vô nhất vật."

Đây chính là tiếng vọng của Lục Tổ Huệ Năng:

"Bản lai vô nhất vật."

Nhưng tác giả thay đổi rất tinh tế.

Huệ Năng nói:

bản lai.

Lê Huy Trứ nói:

giác liễu.

Tức là:

không phải lập luận triết học,

mà là kết quả của sự chứng nghiệm.

4. "Bản thân tu chứng kiến Như Lai."

Đây là câu kết rất đẹp.

Không ai chứng thay mình.

Không ai giác ngộ hộ mình.

Không giáo điều.

Không tín điều.

Không mặc khải.

Mà:

chính mình tu,

thì

chính mình thấy.

Ở đây chữ

"kiến Như Lai"

không có nghĩa

thấy một vị Phật từ bên ngoài.

Theo Kim Cang:

"Nhược dĩ sắc kiến ngã..."

thì chưa thấy Như Lai.

"Kiến Như Lai"

là:

thấy được Pháp thân nơi chính mình.

Cho nên câu kết không phải:

đi tìm Phật.

Mà là

thấy bản tâm.

Cấu trúc của cả bài

Nếu viết lại theo sơ đồ triết học:

Đó là một hành trình hoàn chỉnh:

Thể → Tướng → Không → Chứng

Dưới góc nhìn Hoa Nghiêm

Bài kệ còn có thể đọc như bốn tầng của Pháp giới:

• Lý pháp giới
  Pháp thân tự tánh bất diệt sinh.
• Sự pháp giới
  Phản ảnh đài gương sắc hữu hình.
• Lý sự vô ngại pháp giới
  Gương và ảnh không hai; Pháp thân hiện nơi vạn pháp mà không bị vạn pháp ngăn ngại.
• Sự sự vô ngại pháp giới
  Bản thân tu chứng kiến Như Lai; ngay nơi từng hiện tượng, từng sát-na, từng hành động đều có thể hiển lộ Như Lai nếu tâm không còn chấp ngã.

Như vậy, bài kệ không chỉ nói đến sự giải thoát của một cá nhân mà còn mở ra viễn tượng Hoa Nghiêm: Pháp thân không ở ngoài thế giới hiện tượng; chính trong muôn hình sắc phản chiếu ấy mà bản tánh bất sinh bất diệt luôn hiển lộ.

Dưới góc nhìn khoa học hiện đại

Nếu nối bài kệ với những chủ đề mà ông thường quan tâm như vật lý lượng tử, lý thuyết hệ thống và khoa học nhận thức, ta có thể diễn giải như sau:

• Pháp thân tương tự nền tảng của mọi khả thể (không phải vật chất cụ thể mà là "không gian khả hữu" của các hiện tượng).
• Phản ảnh đài gương giống như thế giới hiện tượng được hình thành qua sự tương tác giữa thực tại và nhận thức; cái ta thấy luôn là một "ảnh hiện", không phải toàn thể thực tại.
• Ảo thân có thể được xem như mô hình "bản ngã" do não bộ liên tục kiến tạo từ ký ức, cảm giác và kinh nghiệm, chứ không phải một thực thể bất biến.
• Kiến Như Lai là sự chuyển hóa từ nhận thức bị đồng nhất với mô hình ấy sang trực nhận nền tảng sâu hơn của kinh nghiệm.

Điều đáng chú ý là bài kệ không phủ nhận thế giới hiện tượng. Nó chỉ nhắc rằng hình ảnh không phải là chiếc gương, và bản ngã không phải là Pháp thân. Khi không còn nhầm lẫn hai điều ấy, con đường tu chứng không còn là đi tìm một thực tại khác, mà là nhận ra thực tại vốn đang hiện tiền. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Thiền tông và Hoa Nghiêm: Như Lai không ở cuối con đường; Như Lai được hiển lộ khi mọi vọng chấp lắng xuống.