TÂM BÌNH – TÂM AN – ĐƯA CẢ HAI TÂM ĐÂY
“Tâm bình thế giới bình
Tâm an vạn sự an”
Đưa cả hai tâm đây
Ta sẽ bình an cho
— Lê Huy Trứ
I. Cú bẻ lái của bài kệ: Từ lời khuyên đạo lý đến nghịch lý Thiền
Hai câu đầu là những lời quen thuộc trong văn hóa Phật giáo:
-
Tâm bình thế giới bình.
-
Tâm an vạn sự an.
Đây là cách diễn đạt nhấn mạnh mối liên hệ giữa trạng thái nội tâm và cách con người trải nghiệm thế giới.
Tâm dao động, cảnh vật dễ trở thành nguyên nhân của phiền não. Tâm lắng dịu, cùng một hoàn cảnh có thể được nhìn nhận bằng một thái độ khác.
Nhưng Lê Huy Trứ không dừng ở đó.
Hai câu sau đột ngột chuyển giọng:
Đưa cả hai tâm đây
Ta sẽ bình an cho.
Đây chính là điểm làm nên nét riêng của bài kệ.
Nếu hai câu đầu khuyên người ta tự điều phục tâm mình, thì hai câu sau lại giống như lời thách thức của một người đã nhìn ra nghịch lý nằm bên trong chính lời khuyên ấy.
Tâm đã bình thì thế giới bình.
Tâm đã an thì vạn sự an.
Vậy nếu tâm chưa bình, chưa an thì sao?
Đưa cả hai tâm đây!
Tác giả không tiếp tục giảng giải phải tu thế nào, quán thế nào hay buông bỏ ra sao. Ông chuyển từ vị trí người nghe lời khuyên sang vị trí người trực tiếp đối diện với vấn đề.
Đó là cú chuyển từ nghe đạo sang hỏi đạo, từ tiếp nhận một chân lý được tuyên bố sang thử thách chính chân lý ấy.
II. Hai câu đầu: Khi tâm bình thì thế giới có thật sự bình?
1. Tâm bình thế giới bình
Câu này có thể được hiểu theo hai tầng nghĩa.
Tầng thứ nhất: Tâm lý học.
Khi tâm đầy sân hận, một lời nói bình thường cũng có thể bị hiểu thành xúc phạm. Khi tâm đang lo lắng, một sự im lặng có thể bị diễn giải thành điềm báo xấu.
Ngược lại, khi tâm bình tĩnh, con người có thể phân biệt rõ hơn giữa sự việc thực tế và những suy diễn của chính mình.
Thế giới bên ngoài chưa chắc đã thay đổi, nhưng thế giới mà ta đang trải nghiệm đã khác.
Tầng thứ hai: Thiền học.
Người tu không chỉ tìm cách thay đổi cảnh vật để đạt bình an, mà còn học cách nhận diện những phản ứng của tâm trước cảnh vật.
Cảnh thuận không nhất thiết sinh vui. Cảnh nghịch không nhất thiết sinh giận. Điều này không có nghĩa người tu trở nên vô cảm, mà là không hoàn toàn bị ngoại cảnh lôi kéo.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai mệnh đề:
Mệnh đề thứ nhất có cơ sở trong kinh nghiệm tâm lý. Mệnh đề thứ hai không đúng theo nghĩa đen.
Một người có tâm bình vẫn có thể sống trong chiến tranh, bệnh tật hay bất công. Bình an nội tâm không tự động chấm dứt những vấn đề ấy.
Chính sự phân biệt này giúp ta đọc câu kệ sâu hơn, mà không biến nó thành một khẩu hiệu đơn giản hóa cuộc đời.
2. Tâm an vạn sự an
Câu thứ hai tiến thêm một bước.
Câu đầu nói đến thế giới, một phạm vi rộng lớn. Câu thứ hai nói đến vạn sự, tức vô số sự việc mà con người phải đối diện trong đời sống.
Nhưng chữ an ở đây không nhất thiết có nghĩa mọi việc đều thuận lợi.
Một người có thể gặp thất bại mà không tuyệt vọng. Có thể đối diện với bệnh tật mà không đánh mất sự sáng suốt. Có thể đứng trước một quyết định khó khăn mà không bị nỗi sợ hoàn toàn chi phối.
Vạn sự chưa chắc đã an theo nghĩa khách quan; nhưng người ấy có thể giữ được sự an định để ứng xử với vạn sự.
Đây là một điểm quan trọng: bình an không phải là điều kiện để cuộc đời không còn biến động, mà có thể là năng lực đối diện với biến động.
Và rồi Lê Huy Trứ đưa ra hai câu tiếp theo, khiến toàn bộ vấn đề đổi hướng.
III. Câu thứ ba: “Đưa cả hai tâm đây”
Đây là câu đắt nhất về mặt tư tưởng.
Tại sao tác giả không nói:
Đưa tâm đây?
Mà lại nói:
Đưa cả hai tâm đây!
Chữ “cả hai” làm xuất hiện một câu hỏi triết học: Hai tâm nào?
Trong hai câu đầu, tác giả đã nhắc đến hai trạng thái:
Vì vậy, cách đọc trực tiếp nhất là đưa cả tâm bình lẫn tâm an đến đây.
Nhưng khi đọc sâu hơn, câu thơ mở ra nhiều khả năng diễn giải.
1. Hai tâm: Tâm bình và tâm an
Nếu tâm bình đã đủ khiến thế giới bình, tâm an đã đủ khiến vạn sự an, tại sao phải đem cả hai tâm đến?
Có thể xem đây là một cách chơi chữ có chủ ý.
Tác giả dường như đang hỏi ngược:
Nếu hai trạng thái ấy là điều kiện của bình an, hãy đưa chúng ra đây để xem chúng thực sự là gì.
Tâm bình có hình dạng không?
Tâm an nằm ở đâu?
Có thể nắm bắt, trao đổi hay giao nộp chúng như một vật thể không?
Đây là lúc lời khuyên quen thuộc bắt đầu trở thành một vấn đề cần được khảo sát, thay vì chỉ được lặp lại.
2. Hai tâm: Tâm động và tâm tĩnh
Một cách đọc khác là xem hai tâm như hai cực đối lập:
Nếu chỉ chấp nhận tâm tĩnh mà loại bỏ tâm động, con người có thể rơi vào một cuộc chiến không hồi kết với chính mình.
Hễ giận thì muốn hết giận. Hễ lo thì muốn hết lo. Hễ có vọng tưởng thì muốn tiêu diệt vọng tưởng.
Như vậy, người ta lại tạo thêm một lớp bất an: bất an vì mình chưa đạt được trạng thái an.
Theo cách đọc này, câu “Đưa cả hai tâm đây” có thể được hiểu như một lời mời gọi nhìn thẳng vào cả hai phía, thay vì cố giữ một phía và tiêu diệt phía còn lại.
Tuy nhiên, đây là diễn giải triết học của người đọc, không phải bằng chứng rằng tác giả nhất định có ý nói đến hai trạng thái ấy.
3. Hai tâm: Một vấn đề thuộc Thiền tông
Câu thơ cũng gợi liên tưởng đến công án nổi tiếng về Huệ Khả và Bồ-đề-đạt-ma.
Theo câu chuyện truyền thống, Huệ Khả thưa rằng tâm mình chưa an và xin được an tâm. Bồ-đề-đạt-ma đáp:
Đem tâm ra đây, ta an cho.
Huệ Khả tìm tâm mà không thể nắm bắt được, rồi nhận ra điều gì đó khiến ông thưa rằng mình đã tìm được cách an tâm.
Câu chuyện được lưu truyền trong truyền thống Thiền tông, đặc biệt qua Vô môn quan, công án thứ 41, thường được gọi là Đạt-ma an tâm.
Điểm cốt yếu không phải là một vị thầy dùng phép thần thông để xóa bỏ phiền não cho đệ tử.
Thay vào đó, lời hỏi “đem tâm ra đây” khiến người học quay lại tìm chính cái tâm đang bất an.
Tâm ấy ở đâu? Có thể nắm bắt nó như một vật thể độc lập hay không?
Câu hỏi làm thay đổi hướng tìm kiếm: thay vì chỉ tìm cách sửa chữa một tâm được mặc nhiên xem là có thật, người học bắt đầu khảo sát bản chất của chính cái tâm ấy.
Đây là liên hệ đáng chú ý nhất giữa bài kệ Lê Huy Trứ và truyền thống Thiền tông.
Nhưng cũng cần thấy sự khác biệt: công án truyền thống nói đến việc đem tâm ra đây; Lê Huy Trứ nói “đưa cả hai tâm đây”. Chữ “cả hai” mở rộng nghịch lý, tạo nên sắc thái riêng của bài kệ.
IV. Câu cuối: “Ta sẽ bình an cho”
Ta sẽ bình an cho.
Nếu câu thứ ba tạo ra một thách thức, câu cuối đưa ra lời đáp.
Nhưng lời đáp ấy có thể được hiểu theo nhiều cách.
1. Cách đọc thứ nhất: Lời hứa của người đã giác ngộ
Nghe theo nghĩa thông thường, câu thơ giống như lời của một người có khả năng làm cho người khác bình an:
Hãy đưa tâm của các anh đến đây, ta sẽ giúp các anh an tâm.
Cách đọc này có sắc thái của một vị thầy đối diện với người học trò đang bối rối.
Nhưng nếu hiểu theo nghĩa đen, nó có thể khiến người đọc nghĩ rằng bình an là thứ một người có thể ban phát cho người khác.
Điều đó không phù hợp với một cách hiểu thận trọng về tu tập Phật giáo. Một vị thầy có thể chỉ dẫn, khai thị hoặc giúp người học nhìn rõ vấn đề; nhưng không thể đơn giản chuyển giao sự giác ngộ như trao một món đồ.
2. Cách đọc thứ hai: Một lời thách thức mang tính Thiền
Câu cuối có thể được đọc với giọng điệu hoàn toàn khác:
Đưa cả hai tâm đây!
Ta sẽ bình an cho!
Nhưng nếu tâm không phải là một vật thể có thể nắm bắt, thì đem gì đến đây?
Nếu người nói không tìm thấy cái tâm để an, vậy ai sẽ an cho ai?
Lúc này, câu cuối không còn là lời hứa về một kết quả. Nó trở thành một câu hỏi ngược, buộc người đọc quay về chính vấn đề mình đang tìm cách giải quyết.
Đây là sức mạnh của nghịch lý Thiền: một câu nói tưởng như đưa ra lời giải lại có thể khiến toàn bộ cách đặt vấn đề ban đầu bị lung lay.
3. Cách đọc thứ ba: Chất hài hước của Lê Huy Trứ
Cũng không nên bỏ qua giọng điệu đời thường của bài kệ.
Hai câu đầu trang nghiêm, giống như lời khuyên quen thuộc của người tu hành.
Hai câu cuối đột nhiên chuyển thành giọng nói gần gũi:
Đưa cả hai tâm đây
Ta sẽ bình an cho.
Có chút gì đó giống như một người đang nói:
Các ông cứ bảo tâm bình, tâm an. Được thôi! Đưa cả hai thứ ấy cho tôi xem nào!
Cái hài nằm ở sự tương phản giữa lời khuyên mang tính chân lý phổ quát và cách đáp đầy tự tin, gần như thách thức.
Nhưng đằng sau tiếng cười là một câu hỏi nghiêm túc: Chúng ta đang trực tiếp hiểu về tâm, hay chỉ đang nhắc lại những câu nói hay về tâm?
Đó là điểm khiến bài kệ không chỉ có tính chất hài hước mà còn có khả năng gợi mở suy tư.
V. “Ta” trong câu cuối là ai?
Một câu hỏi khác đáng đặt ra là chữ “Ta”.
Ta sẽ bình an cho.
Ta là ai?
Có thể hiểu chữ Ta theo ba tầng nghĩa.
|
Tầng nghĩa
|
Cách hiểu
|
|
Nghĩa thông thường
|
Người đang nói, tự nhận mình có thể giúp người khác bình an.
|
|
Nghĩa Thiền
|
Một lời thách thức nhằm khiến người nghe quay lại khảo sát chính cái tâm của mình.
|
|
Nghĩa triết học
|
Câu hỏi về chủ thể: ai là người an tâm, ai là người được an tâm, và hai bên có thực sự tách biệt như ta tưởng không?
|
Tầng thứ ba đặc biệt thú vị nếu liên hệ với tư tưởng vô ngã.
Thông thường, ta mặc nhiên cho rằng có một cái Ta đang sở hữu một cái Tâm, rồi cái Ta ấy tìm cách điều khiển cái tâm để đạt bình an.
Nhưng khi khảo sát kỹ, cái Ta ấy cũng được nhận diện qua thân thể, ký ức, cảm giác, nhận thức và những điều kiện liên tục biến đổi.
Vậy chủ thể đang tìm kiếm bình an có phải là một thực thể độc lập, bất biến, nằm ngoài mọi điều kiện hay không?
Đây là câu hỏi có thể mở ra chiều sâu triết học của bài kệ.
Tuy nhiên, vô ngã không có nghĩa là không có con người, không có trách nhiệm hay không có kinh nghiệm đau khổ. Nó đặt vấn đề về tính độc lập, cố định của cái tôi, chứ không phủ nhận mọi hoạt động của đời sống.
VI. Đặt bài kệ vào tinh thần Hoa Nghiêm
Nếu đọc bài kệ trong khung tư tưởng Hoa Nghiêm, ta có thể liên hệ đến nguyên lý Lý Sự vô ngại.
Lý là nguyên lý, Sự là những biểu hiện cụ thể của đời sống.
Tâm bình và thế giới bình không nhất thiết là hai thực thể hoàn toàn tách biệt, nhưng cũng không thể đồng nhất chúng theo nghĩa đơn giản.
Tâm an có ảnh hưởng đến cách ta đối diện với vạn sự, nhưng không vì thế mà mọi sự kiện bên ngoài đều do tâm cá nhân tạo ra.
Điều đáng suy ngẫm là mối tương quan giữa tâm và cảnh.
Một mặt, tâm chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh. Mặt khác, cách ta nhận thức và phản ứng cũng tác động trở lại đời sống.
Đó là một quan hệ tương thuộc, không nhất thiết là quan hệ nhân quả một chiều.
Nếu liên hệ đến Sự Sự vô ngại, ta có thể tiếp tục đặt câu hỏi: liệu một người có thể sống giữa những hoàn cảnh trái ý mà vẫn giữ được khả năng nhận biết, ứng xử và không bị một trạng thái tâm lý duy nhất thống trị hay không?
Đây là một cách mở rộng bài kệ theo tinh thần Hoa Nghiêm, chứ không phải khẳng định rằng bốn câu thơ đã trình bày đầy đủ giáo nghĩa ấy.
Đặc biệt, câu “Đưa cả hai tâm đây” có thể gợi ra một hướng suy nghĩ: thay vì tuyệt đối hóa tâm bình và loại bỏ tâm bất an, ta khảo sát mối quan hệ giữa các trạng thái tâm, cùng những điều kiện khiến chúng sinh khởi và biến đổi.
Không phải xóa bỏ mọi đối lập, mà là nhìn rõ sự tương thuộc của những gì ta vẫn tưởng hoàn toàn đối lập.
VII. Nghệ thuật của bài kệ: Bốn câu, hai giọng điệu
Bài kệ có cấu trúc rất gọn:
Hai câu đầu:
Tâm bình thế giới bình
Tâm an vạn sự an
Giọng điệu khẳng định, cân xứng, dễ nhớ. Hai câu mang dáng dấp của một lời châm ngôn.
Hai câu sau:
Đưa cả hai tâm đây
Ta sẽ bình an cho
Giọng điệu chuyển sang đối thoại, có tính thách thức và tạo ra một nghịch lý.
Sự chuyển giọng ấy chính là thủ pháp quan trọng nhất.
Nếu cả bốn câu đều nói về tâm bình, tâm an, bài kệ có thể chỉ là một lời khuyên tu dưỡng.
Nếu hai câu sau chỉ nói rằng tâm không thể nắm bắt, bài kệ có thể trở thành một mệnh đề triết học trừu tượng.
Nhưng tác giả chọn cách đưa người đọc từ sự đồng tình sang ngạc nhiên.
Người đọc có thể gật đầu trước hai câu đầu, rồi bật cười hoặc khựng lại trước hai câu sau.
Sau tiếng cười, câu hỏi mới xuất hiện.
Đó là hiệu quả của một bài kệ ngắn: không cần giải thích mọi thứ, nhưng có thể khiến người đọc tự tiếp tục cuộc đối thoại trong tâm mình.
VIII. Kết luận: Đừng chỉ nói về tâm bình, hãy thử tìm cái tâm ấy
Tôi cho rằng điểm độc đáo nhất của bài kệ không nằm ở hai câu đầu, bởi những câu nói về tâm bình và tâm an vốn đã quen thuộc.
Điểm độc đáo nằm ở việc Lê Huy Trứ không chấp nhận dừng lại tại sự đồng tình với những lời khuyên quen thuộc ấy.
Ông đặt ra một động tác bất ngờ:
Đưa cả hai tâm đây.
Rồi tiếp tục:
Ta sẽ bình an cho.
Hai câu này có thể được đọc như một lời đùa, một lời thách thức, một nghịch lý Thiền hoặc một câu hỏi về bản chất của chủ thể và tâm thức.
Dù chọn cách đọc nào, người đọc cũng được mời quay lại khảo sát điều mà mình vẫn tưởng đã hiểu.
Tâm bình là gì?
Tâm an là gì?
Ai đang muốn bình an?
Và cái tâm mà ta muốn điều khiển, liệu có phải là một vật thể độc lập mà ta có thể nắm bắt, giữ lại hoặc trao cho người khác hay không?
Nếu liên hệ với công án Đạt-ma an tâm, câu hỏi cuối cùng có lẽ là:
Khi tìm không thấy cái tâm để đem ra, liệu ta đã bắt đầu nhìn khác đi về chính điều mình đang tìm kiếm?
Đó là một cách đọc có chiều sâu Thiền học, dù không nên khẳng định rằng tác giả nhất thiết chủ ý tái hiện công án ấy.
Và nếu phải cô đọng tinh thần bài kệ thành một câu, tôi sẽ viết:
Đừng chỉ cầu tâm bình, tâm an; hãy quay lại nhìn xem cái tâm đang đòi bình an ấy thực sự là gì.
Bình Luận Bài Viết