Cho đến nay, cuộc đời và sự nghiệp của Bá hộ Xường sách vở còn ghi chép lại rất ít. Bởi vậy, gốc gác cũng như sự giàu có của Bá hộ Xường chủ yếu còn lưu lại trong những giai thoại mà thôi.
Người ta chỉ biết Lý Tường Quan là người Minh Hương, tức là những người Hoa Kiều trung thành với nhà Minh, không chịu khuất phục nhà Thanh nên đến lánh nạn ở miền Nam nước ta.
Bá hộ Xường thông thạo cả tiếng Hoa lẫn tiếng Pháp. Do đó, ông trở thành thông ngôn cho Pháp và được chính quyền thực dân tin tưởng, trọng dụng.
Các thầy thông ngôn thời đó vô cùng được kính trọng trong xã hội. Nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển đã từng viết về những “thầy thông ngôn” này: “Xưa thầy thông ngôn oai lắm: chức làm “interprète” khi đứng bàn ông Chánh (tức thông dịch viên của Tham biện chủ tỉnh) thét ra khói. Khi lại đứng bàn ông Phó, làm tay sai và thông dịch viên cho Phó tham biện, hét ra lửa.
Ngày sau thầy thông ngôn có đủ năm làm việc thì được làm một nhiệm kỳ nữa rồi được bổ làm Huyện, lên Phủ, rồi Đốc phủ sứ, làm Chủ quận, đại diện cho quan Pháp trong một vùng, oai thấu trời, oai hơn ông ghẹ”.
Chính bởi vậy, bá hộ Xường làm thông ngôn, vừa có tiền lại có danh phận. Thế nhưng, sự giàu có và oai phong của nghề thông ngôn không giữ chân được bá hộ Xường. Khoảng năm 30 tuổi, bá hộ Xường từ bỏ địa vị mà nhiều người mơ cũng không có được ấy để bước chân vào thương trường.
Lĩnh vực kinh doanh mà bá hộ Xường nhắm đến là dịch vụ cung cấp lương thực, thực phẩm như lúa gạo, thịt cá cho Sài Gòn và các tỉnh lân cận. Bá hộ Xường dốc tâm sức vào việc kinh doanh thịt cá xuất khẩu, mua đất xây cất biệt thự tại vùng Chợ Lớn để cho thuê và bán.
Do gặp thời điểm xuôi chèo mát mái, lại biết khôn khéo lấy lòng các quan Tây để được họ che chở, nâng đỡ, chẳng mấy chốc bá hộ Xường trở thành nhà trọc phú quyền uy, nhất là trong lĩnh vực lương thực - thực phẩm lúc bấy giờ.
Dinh thự của ông nguy nga bề thế, tọa lạc trên đường Gaudot, nay là đường Hải Thượng Lãn Ông. Tuy nhiên, sau khi bá hộ Xường qua đời, tài sản của ông bị con cháu ăn xài, phung phí hết.
Cái mà nay còn lại là khu nhà mồ cổ khá kiên cố do “tôn tử tương tề đồng tâm” xây dựng vào tháng 12 năm 1896, hiện ở gần di tích Địa đạo Phú Thọ Hòa, Tân Bình, Hồ Chí Minh hiện nay. Toàn bộ công trình không đồ sộ nhưng trang khang, khoáng đạt, có nhiều hoa văn, họa tiết tinh tế. Tuy theo lối kiến trúc gôtich nhưng vẫn giữ được dáng dấp Á Đông.
Ở giữa nhà mồ, là một cái quách lớn đựng thi thể người chết, bằng đá xanh hình chữ nhật. Nói về sự giàu có của bá hộ Xường, trong sách “Sài Gòn năm xưa” của nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển chép: Hộ Xường, vốn là thông ngôn xuất thân. Sớm sớm xin thôi, ra lãnh thầu cung cấp vật dụng thức ăn cho thị xã.
Nhờ khéo tay thêm phùng thời, cự phú không mấy hồi. Còn nhà thấp năm căn nửa xưa nửa nay toạ lạc đường Khổng Tử.
Vòng rào sắt trước ngõ chứng rằng mặt tiền ngó ra kinh có lẽ trước kia cao ráo, nay kinh đã lấp, thế vào đây là một con đường cái, thềm lộ bồi đất cao hơn sân nhà, thành thử sân như sâu xuống và vuông nhà đã thấp nay lại càng lụp xụp. Chủ nhà mất đã lâu, gia tài kếch xù, con cái nhiều dòng, phần ăn chia chưa xong.
Sưu tầm
Hình ảnh thêm về BÁ HỘ XƯỜNG – LÝ TƯỜNG QUAN