Nhắc đến Bắc Ninh, nhiều người thường nghĩ ngay đến dân ca quan họ hay những ngôi chùa cổ nổi tiếng của vùng Kinh Bắc. Thế nhưng, trên mảnh đất giàu truyền thống ấy còn tồn tại một di tích mang giá trị đặc biệt trong lịch sử dân tộc: thành cổ Luy Lâu.

Theo nhiều ghi chép cổ và kết quả khai quật khảo cổ học, di tích thành cổ là trung tâm chính trị, hành chính của quận Giao Chỉ thời nhà Hán. Hơn nữa, thành cổ còn là trung tâm kinh tế, văn hóa và tôn giáo lớn. Phật giáo từng phát triển rực rỡ tại đây ngay từ những thế kỷ đầu Công nguyên, cùng với quá trình truyền bá chữ Hán và tư tưởng Nho giáo từ phương Bắc vào Việt Nam.

Ngày nay, dù không còn nguyên vẹn như xưa, Luy Lâu vẫn lưu giữ nhiều dấu tích quan trọng, giúp hậu thế hình dung về một đô thị cổ từng phát triển rực rỡ cách đây gần 2.000 năm.

Thành cổ Luy Lâu ở đâu?

Thành cổ Luy Lâu nằm tại phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh, thuộc khu vực làng Lũng Khê xưa. Nơi đây chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km nên khá thuận tiện cho những chuyến đi ngắn trong ngày.

Theo nhiều tài liệu lịch sử, Luy Lâu từng là đô thị lớn và sầm uất bậc nhất vùng Bắc Bộ thời cổ đại. Đây không chỉ là trung tâm hành chính của quận Giao Chỉ dưới thời nhà Hán mà còn là đầu mối giao thương quan trọng giữa các nền văn hóa trong khu vực.

Trong quá khứ, khu vực này tập trung dày đặc các công trình như thành quách, dinh thự, chùa chiền và đền miếu. Chính vì vậy, Luy Lâu thường được xem là một trong những chiếc nôi hình thành đô thị cổ ở Việt Nam.

Trung tâm chính trị và văn hóa của Giao Chỉ xưa

Tên gọi Luy Lâu xuất hiện trong nhiều thư tịch cổ của cả Trung Quốc và Việt Nam như Tiền Hán thư, Tấn thư, Tam Quốc chí hay Thủy kinh chú. Điều đó cho thấy vị trí đặc biệt quan trọng của nơi đây trong suốt thời kỳ Bắc thuộc.

Dưới thời nhà Hán, Luy Lâu là trị sở của quận Giao Chỉ - nơi đặt bộ máy cai trị của chính quyền phương Bắc. Tuy nhiên, giá trị của vùng đất này không chỉ nằm ở vai trò chính trị.

Từ rất sớm, Luy Lâu đã trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa và tôn giáo lớn của khu vực. Hoạt động buôn bán phát triển nhộn nhịp nhờ vị trí thuận lợi gần các tuyến giao thương đường thủy. Đồng thời, nơi đây cũng là điểm giao thoa giữa nhiều nền văn hóa khác nhau.

Đặc biệt, Phật giáo được truyền bá vào Việt Nam khá sớm thông qua Luy Lâu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây chính là một trong những trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta, thậm chí xuất hiện trước cả một số trung tâm Phật giáo ở Trung Quốc thời bấy giờ.

Cùng với Phật giáo, chữ Hán và tư tưởng Nho giáo cũng theo các quan lại, học giả phương Bắc du nhập vào Giao Chỉ thông qua vùng đất này. Vì vậy, Luy Lâu có vai trò rất quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử văn hóa Việt Nam thời kỳ đầu Công nguyên.

Năm 1964, thành cổ Luy Lâu được xếp hạng Di tích Quốc gia nhờ những giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa.

Những phát hiện khảo cổ quan trọng

Giá trị của thành cổ Luy Lâu đã sớm được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm.

Ngay từ thời Pháp thuộc, nhiều học giả thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ đã tiến hành khảo sát khu vực này. Năm 1937, các công trình nghiên cứu công bố trên tạp chí khảo cổ đã xác định vị trí thành cổ nằm ở làng Lũng Khê, tạo cơ sở cho nhiều cuộc khai quật về sau.

Từ sau năm 1954 đến nay, hàng loạt cuộc khai quật khảo cổ học tiếp tục được triển khai nhằm làm rõ quy mô và cấu trúc của đô thị cổ này. Các nhà khảo cổ phát hiện nhiều nền móng kiến trúc, lò nung, công trình tôn giáo cùng hàng loạt cổ vật có niên đại kéo dài từ thời Hán đến các triều đại sau.

Một phát hiện đáng chú ý là khuôn đúc trống đồng Đông Sơn, cho thấy Luy Lâu từng là trung tâm thủ công nghiệp quan trọng của người Việt cổ. Điều này góp phần khẳng định sự phát triển mạnh mẽ của cư dân bản địa ngay cả trong thời kỳ Bắc thuộc.

Qua nhiều đợt khai quật, các nhà khảo cổ đã phát hiện lớp di vật dày đặc nằm dưới tầng đất canh tác.

Các hiện vật tìm thấy rất đa dạng, bao gồm gạch xây, gạch trang trí hoa văn, ngói ống, ngói máng, đồ gốm men, đồ sành và nhiều vật dụng bằng đất nung. Không ít viên gạch còn in chữ Hán cổ, cung cấp tư liệu quan trọng để xác định niên đại và bối cảnh văn hóa của di tích.

Ngoài ra, hàng trăm lò nấu đồng, dấu tích móng gạch cùng các công trình từng bị cháy cũng được phát hiện trong quá trình nghiên cứu.

Một trong những phát hiện mới đáng chú ý diễn ra vào năm 2025, khi các chuyên gia khảo cổ tiếp tục khai quật khu tường thành phía Tây. Tại đây, họ phát hiện hệ thống móng kiến trúc xây bằng gạch màu xanh xám, chạy dọc theo tường thành hướng ra sông Dâu.

Đoạn móng dài khoảng 3,3m được xây theo kiểu tường đôi khá chắc chắn, nhiều vị trí còn giữ nguyên tới tám lớp gạch. Đặc biệt, cấu trúc giật cấp ở mặt tường cho thấy kỹ thuật xây dựng rất tinh xảo của người xưa.

Các lớp đất gia cố thành còn phản ánh quá trình tái sử dụng vật liệu qua nhiều thế kỷ, từ gạch thế kỷ 6 đến các loại gạch vỡ thuộc giai đoạn thế kỷ 7-9. Điều đó cho thấy khu vực này liên tục được sửa chữa và sử dụng trong thời gian dài.

Ngoài ra, dấu tích móng vữa vôi và cọc tre chống lún thời Nguyễn tiếp tục chứng minh sự tồn tại liên tục của cư dân và công trình kiến trúc tại Luy Lâu qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Dấu tích kiến trúc còn lại giữa lòng đất cổ

Thành cổ Luy Lâu được xây dựng với kiến trúc độc đáo, là một tòa thành đất hình chữ nhật với chiều dài 680m, chiều rộng 520m, chu vi hơn 2km. Tường thành cao trung bình 8m, dày 20m, được bao bọc bởi hào nước rộng 20m, sâu 3m. Bên trong thành có nhiều khu vực được chia thành từng khu riêng biệt, phục vụ cho các chức năng khác nhau như cung điện vua, khu di tích, kho tàng, khu dân cư,...

Dù trải qua gần hai thiên niên kỷ cùng nhiều biến động lịch sử, thành cổ Luy Lâu hiện vẫn còn lưu giữ được một phần quy mô ban đầu.

Theo các nghiên cứu, khu vực còn lại của thành rộng hơn 132.000m2, chủ yếu nằm ở phía Tây Nam. Phía Đông thành ngày nay đã trở thành khu dân cư sinh sống của người dân địa phương.

Tường thành bằng đất vẫn còn khá rõ với chiều cao từ 1-2m, mặt thành rộng khoảng 1,5m. Những đoạn thành còn sót lại phần nào cho thấy kỹ thuật xây dựng kiên cố của cư dân xưa.

Bên trong khu vực thành cổ hiện vẫn tồn tại nhiều công trình tín ngưỡng có niên đại từ thời Lê-Nguyễn như chùa Phi Tướng, chùa Bình hay đền thờ Sĩ Nhiếp.

Đặc biệt, nơi đây còn lưu giữ một cây cầu đá cổ có niên đại khoảng thế kỷ 2. Đây từng là lối dẫn vào đền thờ Sĩ Nhiếp và được xem là minh chứng quý giá cho kỹ thuật xây dựng thời cổ đại.

Không gian cổ kính giữa miền quê Kinh Bắc

Một trong những điều khiến du khách yêu thích khi ghé thăm Luy Lâu chính là không gian yên bình hiếm có.

Khác với sự náo nhiệt của nhiều điểm du lịch nổi tiếng, khu thành cổ mang vẻ trầm mặc và tĩnh lặng. Những đoạn tường đất phủ màu thời gian, mái chùa cổ nép mình dưới tán cây xanh hay con đường làng yên ả khiến nơi đây giống như một khoảng lặng giữa nhịp sống hiện đại.

Dạo bước quanh khu di tích, du khách có cảm giác như đang đi giữa những lớp ký ức của lịch sử. Mỗi nền móng cũ, mỗi viên gạch cổ đều gợi nhắc về một thời kỳ phồn thịnh của đô thị Giao Chỉ xưa.

Không gian ấy cũng tạo nên phông nền đặc biệt cho những bức ảnh mang màu sắc hoài cổ. Ánh nắng nhẹ xuyên qua hàng cây, những bức tường rêu phong và kiến trúc cổ kính khiến nơi đây trở thành điểm đến yêu thích của nhiều người đam mê nhiếp ảnh và khám phá văn hóa./.

(Vietnam+)